افزود ، بعدها در سال 554 هجرى سيلى اطراف ديوار را فراگرفت و آن را شكافت و بسيارى از محله‌ها را ويران ساخت ؛ ولى شكاف را مرمت كردند و دست به كار ساختن سدّى پيرامون ديوار شدند كه بعدها تكميل شد . « 1 » اين ديوار مرزهاى شرق بغداد را تا پايان دورهء عثمانى تثبيت كرد . از نيمهء دوم قرن پنجم ق / يازدهم م ، تغييرات فراوانى در شكل بغداد پديد آمد : بسيارى از محله‌هاى غرب بغداد رو به ويرانى نهاد و باغها و خانه‌هاى سابق به صورت زمين باير درآمد . « 2 » بنيامين طليطلى ( اهل تودلا ) « 3 » كه در حدود سال 567 ق / 1171 م از بغداد ديدن كرده است ، از عظمت كاخ خليفه با ديوار و باغها و باغ‌وحش و درياچهء آن سخن مىگويد و از بيمارستان عضدى و شصت پزشك آن و آسايشگاه ويژهء بيماران روانى با اعجاب ياد مىكند . وى چهل هزار يهودى در بغداد ديده كه ده مدرسه داشتند . « 4 » ابن جبير ، سيّاح اندلسى ، بغداد را در سال 581 هجرى قمرى ديده است . وى انحطاط كلى آن را ملاحظه كرده و نخوت اهالى آن شهر را به باد انتقاد گرفته است . او نوشته است : اگرچه قسمت اعظم بغداد شرقى خراب شده ، ولى هنوز هفده محله جداگانه باقى است كه هر يك داراى دو ، سه يا هشت گرمابه است . محلهء دارالاماره ، با قصرها و باغهايش در حدود يك ربع ( يا بيشتر ) مساحت شهر را دربرگرفته . اين بخش جمعيت بسيار و بازارهايى پررونق دارد . « 5 » ابن جبير اضافه مىكند : از بزرگترين محلات بغداد قريّه است و نزديك آن ربض مربّعه قرار دارد . اين محله سه مسجد جامع دارد : جامع السلطان در شمال ديوار يا حصار شهر ، مسجد رصافه واقع در يك ميلى شمال آن و جامع خليفه . اين محلّه حدود سى مدرسه با ساختمانهاى عالى دارد كه براى نگهدارى آنها و مخارج طلّاب موقوفات بسيار موجود است . مشهورترين اين مدرسه‌ها « نظاميه » است كه در سال 504 تجديد بنا شده . . . « 6 » يكى از محلّه‌هاى آن سوق المارستان است . اين محله همانند شهر كوچكى است و بيمارستان معروف و مجهز

--> ( 1 ) . المنتظم ؛ ج 10 ، ص 189 ، 190 . ( 2 ) . بغداد ؛ ص 35 . ( 3 ) . Benjamin Tudela ( 4 ) . بغداد ؛ ص 35 . ( 5 ) . رحلهء ابن جبير ؛ ص 218 و 225 - 228 . ( 6 ) . همان ؛ ص 228 و 229 و بغداد ؛ ص 36 و 37 .